Maska Tajnego Stowarzyszenia Ngui

Przedstawiona powyżej maska była elementem rytuałów Tajnego Stowarzyszenia Ngui. Ngui (znane również jako Ngil lub Ngi) to kult oczyszczającego ognia, a zarazem ucieleśnienie samej siły ognia — symbolizowanej przez goryla. Słowo „Ngui“ oznacza również goryl w języku ludu Fong.

Czaszkę goryla ozdobiono szklanymi koralikami, nasionami modligroszku oraz muszlami porcelanek, a następnie przymocowano do hełmu uformowanego na kształt kosza z rattanu. Oczodoły wypełniono czerwonymi wiórkami sandałowca, w których osadzono duże muszle porcelanek. Z tyłu, na potylicy, umieszczono mistrzowsko rzeźbioną drewnianą figurę małpy. Jej otwarte usta również wypełniają czerwone wiórki sandałowca. Na plecach figury znajduje się prostokątna nisza, także wyłożona wiórkami, która najprawdopodobniej podczas ceremonii skrywała magiczne substancje. Wnętrze hełmu wyłożono poduszką z traw, co umożliwiało stabilne i stosunkowo wygodne osadzenie maski na głowie. Rzeźba, a także częściowo czaszka i kosz, pokryte są warstwą czarno–brązowej patyny ofiarnej (m.in. krwi).

Tego typu bogato zdobione maski hełmowe należą do mało znanych unikatów. Szczególnie egzemplarze wykorzystujące prawdziwe czaszki, używane wyłącznie przez grupę Bulu–Fong, stanowią dziś wyjątkową rzadkość.

Bulu, zapisywane niekiedy także jako Boulou, to jedna z kilku spokrewnionych grup etnicznych zamieszkujących zalesione obszary południowo–środkowego Kamerunu, kontynentalnej Gwinei Równikowej oraz północnego Gabonu. Wspólnie ludy te określane są mianem Fangów. Nazwa Bulu stanowi nieprecyzyjne określenie jednej z trzech głównych podgrup Fangów, natomiast Fongowie są jednym z plemion należących do Bulu.

Tajne Stowarzyszenie Ngui znane jest również jako Stowarzyszenie Goryla, ponieważ jego członkowie podczas ceremonii posługiwali się maskami goryli. Jedynie Fongowie wykorzystywali maski zawierające prawdziwe czaszki tych zwierząt; goryl czczony jest przez nich jako istota święta, utożsamiana z bóstwem ognia. Pozostałe grupy Fangów używały w obrzędach stylizowanych, drewnianych masek, takich jak słynna biała maska Ngil: WIKIPEDIA albo LUBECKIE MUZEA.

Tajne Stowarzyszenie Ngui działało najprawdopodobniej od wielu stuleci. Jako strażnik prawa i moralności ingerowało w kluczowe aspekty życia społecznego, karało wykroczenia oraz chroniło wspólnotę przed czarami i złymi duchami. Niekiedy członkowie stowarzyszenia dysponowali większą władzą niż lokalni wodzowie czy królowie. Organizacja funkcjonująca pod znakiem „Świętego Goryla“ była jednak postrzegana jako zagrożenie przez administracje kolonialne i konsekwentnie przez nie zwalczana. W 1910 roku francuskie władze kolonialne zdelegalizowały Stowarzyszenie Ngui oraz zakazały związanych z nim praktyk obrzędowych.

Krótko wcześniej, w latach 1907–1909, niemiecki etnolog Günther Tessmann, działając na zlecenie Muzeum Etnologicznego w Lubece, przeprowadził ekspedycję do południowego Kamerunu i Gwinei Równikowej w celu zbadania ludu Pangwe (obecnie określanego jako Fang). Opublikowany w 1913 roku raport z tej wyprawy stanowi obszerną analizę kultury Pangwe (Fangów) i jest najważniejszym dziełem Tessmanna. To w nim po raz pierwszy i zarazem ostatni opisał on Stowarzyszenie Ngui. W 1910 roku badacz próbował ponownie odnaleźć jego ślady w kameruńskiej dżungli, jednak bez powodzenia. Od tego czasu uznano, że kult przestał istnieć.

Brak dowodów nie musi jednak oznaczać nieistnienia — zwłaszcza w przypadku organizacji utrzymującej swoją działalność w ścisłej tajemnicy. Tajne Stowarzyszenie Ngui zostało bowiem ponownie odkryte jako w pełni funkcjonujący kult niemal sto lat później.

Etnograf i fotograf Henning Christoph natrafił na jedno z takich stowarzyszeń w lasach południowo–zachodniego Kamerunu w 2008 roku. W swoim dzienniku zanotował: „Z etnologicznego punktu widzenia było to sensacyjne odkrycie. Jako pierwszemu badaczowi udało mi się uczestniczyć w ceremonii uznawanej od stu lat za wymarłą i dotąd nieudokumentowanej, a także wykonać jej fotograficzną dokumentację. Tym samym powstał pierwszy współczesny dowód na to, że to Tajne Stowarzyszenie nie tylko istniało, lecz nadal istnieje“.

Zgodnie z wcześniejszymi opisami Tessmanna, również współcześnie Ngui ingeruje w życie Fongów — chroniąc ich, lecz częściej karząc — i postrzegane jest jako budzący respekt strażnik moralności oraz wykonawca boskiego prawa. Najważniejszą rolą stowarzyszenia pozostaje walka z czarami i złymi duchami. Rytuały odbywają się zarówno podczas tajnych zgromadzeń członków, jak i publicznie. W trakcie obrzędów publicznych trudno zazwyczaj ustalić, kto pełni określoną funkcję. Ponownie odkryte Tajne Stowarzyszenie Ngui plemienia Bulu–Fong działa na niewielkim obszarze obejmującym około trzydziestu wiosek.

W celu ustalenia wieku drewna użytego do wykonania prezentowanej maski przeprowadzono w laboratorium MUSEO d'ARTE E SCIENZA (Muzeum Sztuki i Nauki) w Mediolanie specjalistyczne badania oraz datowanie z wykorzystaniem spektroskopii podczerwieni. Do pobrania próbek wywiercono w figurze małpy dwa niewielkie otwory, które następnie zostały profesjonalnie zamaskowane.

Na podstawie analiz określono wiek obiektu na około 1970 rok, co potwierdza, że Kult Ngui nigdy faktycznie nie zanikł, a Tajne Stowarzyszenie pozostawało w ukryciu przez dziesięciolecia.

Podobne eksponaty do prezentowanej tutaj maski znajdują się obecnie w kolekcji Henning'a Christoph'a w muzeum SOUL OF AFRICA w Essen. Kilka fotografii analogicznych masek opublikowano również w książkach „Spiritualités africaines” oraz „Secrets des rituels africains” autorstwa Henning'a Christoph'a, Markus'a Matzel'a i Philipp'a Schiemann'a.

Kultowe obiekty Bulu–Fong wcześniej nie były prezentowane w literaturze, dlatego wymienione publikacje stanowią wyjątkową i rzadką okazję do zapoznania się z porównywalnymi artefaktami.

Z powodu braku autoryzacji nie mogę publicznie zaprezentować zdjęć z kolekcji Henning'a Christoph'a. Jeśli jesteś zainteresowany, proszę o przesłanie zapytania e–mailowego.